110508_tajiks3

Дориюши Рачабиён
tajikistanweb.com

Пазириши узбаксозй

Дар паи чудоии Точикистон аз Узбакистон Маскав дар мавриди омезиши фархангии тархрезишудаи точикхои Узбакистон бо узбакхо шикояти камтар дарёфт мекард; на ба хотири таваккуфи ин раванд, балки ба далели набуди шокиён (шикоятчихо) дар Узбакистон. Барномаи тамомъайёри узбаксозй ба дурдасттарин бахшхои Узбакистон рох меёфт ва нигаронихои точикхо пеш ва пас аз таъйини худуд амалй мешуд.

Дар соли 1925 точикхои нохияи Ургути устони Самарканд талош карданд вокеъияти талхро бипазиранд ва гуфтанд: «Мо точикем, аммо фарзандони мо узбак хоханд буд.» (I. I. Zarubin, ‘Spisok narodnostei Turkestanskogo kraia’, Trudy Komissii po izucheniiu plemennogo sostava Rossii i sopredel’nykh stran, Numberg, Leningrad, 1925, p.7).

Дертар точикхои Бухоро чунин изъон карданд: «Дар гузашта мо точик будем, аммо акнун узбак шудаем.» (O.A. Sukhareva, Bukhara, XIX-nachalo XX v. Pozdnefeodal’nyi gorod I ego naselenie, Moscow, 1966, p. 122).

Хисси саркубшудаи худшиносии миллии точикхо хамрох бо талошхои пайгиронаи давлати Узбакистон дар ростои омезиши ин гурухи кавмии бузург бо узбакхои Узбакистон ба таслиму фармонбардории бахши аъзами точикони узбакистонй ва пазириши инфиъолии накзи хукуки инсонй ва кавмии онхо анчомид. Тайи солхои шуравй хакки онхо ба бозгашти расмй ба хуввияти кавмиашон нодида гирифта мешуд. Дар давраи хукумати Шароф Рашидов (1959-1983), яке аз бадномтарин ва фосидтарин рахбарони кумунисти Узбакистон, вазъияти точикони Узбакистон фочеъабортар шуд; милюнхо шахрванд аз хакки такаллум ва тахсил ба забони модарии худ махрум буданд, дар холе ки узбакхои Точикистон аз хамаи хукуку озодихои конунии як акаллияти кавмй бархурдор буданд.

Лахзаи тагйир

Горбачев бо барномаи бозсозиаш дар дармони импротурии бемори бедармон бисёр талош кард. Тайи хамон давра, дар авохири дахаи 1980 буд, ки точикони узбакистонй дар эътироз ба поймол шудани ибтидойитарин хукукашон тавассути Тошканд садои эътироз баланд карданд. Макомоти узбак, ки зери туфони шикоятхои фаровон даступо мезаданд, табъиз алайхи точикон дар гузаштаро эътироф карданд (Olivier Roi 1991: 24-5). Чунбиши точикон дар домони Самарканд парварида шуд ва ду созмони точикон хамон чо шакл гирифтанд: Анчумани ичтимоъи ва фархангии «Сайкал»-и Уктам Бекмухаммадов (1989) ва Маркази фахангии точикон ва точикзабонони Чамол Мирсаъидов (1990). Дертар ин ду созмон эътилофи вохидеро ташкил карданд, ки бо номи «Самарканд» маъруф шуд.

Тасаввури ин мавзуъ акнун сахт аст, ки ойинномаи «Самарканд» бо он лахни далеронаи миллиаш ба таъйиди режими Каримов расида буд. Дар айни хол ин ойиннома имкони тааммули жарфтар дар мавриди гирифторихои точикони узбакистониро фарохам мекунад, ки тайи дахсолахо ногуфта монда буд. Дар яке аз бандхои ин ойиннома омадааст:

« Хадафи нихойии ин ташаккул ва фаъъолияти Анчумани ичтимоъиву фархангии «Самарканд» дастёбй ба хадафхои иктисодй, сиёсй, фархангй ва омузишии бозсозй дар минтакахои точикнишин ва точикзабоннишини Узбакистон аст. Зарурист, ки ин мардум бедор шаванд ва хисси ифтихору худшиносии миллй дар онхо парвариш ёбад, то батадрич ахлоки кории мусбат ниходина шавад, кушишхои мушаххасе барои решакан кардани девонсолорй (бюрократия), фасод ва махалгаройи анчом бигирад, иттиходи хамаи чунбишхои демукротики минтака ва кишвар устувортар шавад, инзиботу конуну интизом баркарор бошад ва хамаи кудрат ба шурохои демукротики намояндагони мардум вогузор шавад. » (Political Organization in Central Asia and Azerbaijan: Sources and Documents; 2004, p. 401).

Таъйини шумори вокеъии мардуми точику точикзабони шахри Самарканд, устони Самарканд ва чумхурии Узбакистон дар кул, халли конунии масъалаи ислохи сабти нодурусти миллият дар шиносномахо, баргахо ва дигар асноди шиносойи бино ба иродаи афрод, эътои макоми расмй ба забони точикй дар минтакахои точикнишин ва навохие, ки бештари чамъияташ точикзабонанд, халли масъалаи омузиши кудакону чавонони точикзабон ба забони модариашон, интишори рузномахо, мачаллахо, китобхои дарсй ва адабиёти дигар ва пахши барномахои родюйи ва телевизюнй ба забони точикй, эхёи номхои точикии пешини гузархо, кучаву хиёбонхо ва махалхои дигар, тарвичи хунархои мардумии миллй дар миёни хадафхо ва вазифахои аслии ин созмон зикр шуда буд.

« Самарканд» хамчунин хакки тахрими « тасмимхои зиёнбор, гумрохкунанда ва шитобзада, катъи назар аз маншаъи он»-ро барои худ хифз карда буд. Ин тахрим метавонист «дар сурати беасар мондани хамаи талошхои конунй барои даст ёфтан ба баробарии вокеъй то ба мархилаи такозои худмухтории миллй барои точикону точикзабонони Чумхурии Шуравии Сусиёлистии Узбакистон бирасад.» (Хамон чо).

Эътои озодихо ба точикхо

Дар соли 1991 худуди 60 000 тан точик бо таъкид бар хадафхои мазкур номаи саргушодаеро хитоб ба Ислом Каримов имзо карданд (Mirsaidov 1995:8). Каримов ба бисёре аз нукоти ин такозохо посухи муносиб дод.

« Тайи солхои 1989-92 дар заминаи фархангу омузиши акаллияти точик ислохоти мусбати махдуде сурат гирифт. Ин давра барои омузиш ба забони точикй муфид буд. Густариши доманаи омузишу парвариш ба забони точикй, аз чумла гушоиши даврахои омузишии точикй дар муассисоти тахсилоти олй дар Бухоро, Самарканд ва Тирмиз «меваи истиклол» унвон шуд. Ба гуфтаи Точибой Икромов аз Маркази фархангии точикони Тошканд, такрибан 200 мадраса дар Узбакистон ба забони точикй омузиш медиханд.» (Stuart Horsman in Ethnicity and Democratisation in the New Europe, 1999, p. 204).

Афзун бар ин, ба точикхо тагйири сабти миллияташон дар шиносномахои дохилй дода шуд. Дар натича, дар зарфи як мохи соли 1991 дар Самарканд 35000 тан аз точикхо расман худро точик сабти ном карданд. (Georgii Mirskii 1997:98). Гузашта аз он, дар телевизюни устони Самарканд бархе барномахо ба забони точикй пахш мешуданд.

Лагви озодихо

Он замон тасаввур намешуд, ки ин хама тагйироти хаячонангез мукаррароте муваккатист, ки ба зудй фасх хохад шуд. Андаке пас аз эътои озодихои нисбй ба точикхои Узбакистон Тошканд ба пайгарди рахбарони чунбиши точикхо шиддат бахшид.

« Уктам Бекмухаммадов, рахбари чинохи родиколи « Самарканд» соли 1991 ба хабси таъликй махкум шуд ва дар поёни соли 1992 дубора боздошт шуд. Пруфессур Чамол Мирсаъидов – яке дигар аз рахбарони родикол аз макомаш дар Донишгохи Самарканд барканор шуд.» (Political Organization in Central Asia and Azerbaijan: Sources and Documents; 2004, p. 401).

Бисёре аз нозирон бар ин боваранд, ки бесуботии сиёсй ва сипас чанги дохилй дар Точикистони хамсоя бар чунбиши точикхои Узбакистон ба таври гайримустаким зарбаи мухлике зад ва онро беэътибор кард.

( дунбола дорад )