160408_region3

tajikistanweb.com

Тахкими махалгаройии сиёсй

Дар фаргард (фасл)-и гузашта яке дигар аз вилоятхои Точикистони дахаи 1920 аз калам уфтод, чун умри он кутох буд: вилояти Гарм, ки таркибе буд аз минтакахои Каротегин ва Дарвози шарки аморати пешини Бухоро. Пас аз даврае кутох ин вилоят мунхал шуд ва дар дахаи 1950 шуморе аз мардуми Гарм ичборан ба гарби Точикистон кучонда шуданд.

Дар хамон дахаи 1950 давлати махалгарои шимолии чумхурй хамаи вохидхои идории вилоятхо дар чануби Точикистонро низ мулго (лагв) кард ва кунтрули мустакими худро бар якояки нохияхои ончо густард.

« Як чунин сохтор онхоро парешон нигах медошт ва аз бурузи икдоме дастачамъй барои ба чолиш кашидани кудрати ленинободихо чилавгирй мекард... Пора-пора кардани мухолифони билкувва аз чорахои идории маъмул дар минтака буд, ки голибан ба порагии бештар меанчомид; давлати салтанатии Афгонистон низ аз ин шева кор гирифта буд ва танхо кавмхои махаллии кучакро ба унвони тарафи муровидоти худ мешинохт, на кавмхои бузургро.» (Barnett R. Rubin, Jack L. Snyder, Post-Soviet Political Order, с .150).

Таксими кудрат дар махалгаройии сиёсй

Бо мурури замон чануби Точикистон дар заминаи шумори кодрхои кумунист ба худкифойи даст ёфт. Афзун бар ин, дар дахахои баъдй, ба вижа тайи солхои 1970, Кулоб дар иктисоди кишоварзии Точикистон чойгохи мухиммеро ишгол кард. Санъати фароварй (коркард)-и пунбаи Ленинобод ба пунбазорхои васеъи Кулоб вобаста буд. Бархе аз коршиносон хамин мавриди вобастагиро далели аслии афзоиши кудрати кулобихо ба унвони шарикони кучаки хуккоми шимолй арзёбй мекунанд. Дар паи он вилоятхои пешини чанубии Кулоб ва Кургонтеппа аз нав баркарор шуданд ва ленинободихо тахвили кудрати идории минтакайи ба кулобихоро огоз карданд. Бо ин хол, кунтрули умури сиёсй ва иктисодй дар чумхурй дар дасти ленинободихо бокй монд. Ин эътилофи шимолу чануб то охирин рузхои импротурии шуравй махфуз монд .

Хамаи ин тахаввулоту муъомилоти махалгароён пушти парда сурат мегирифт ва мардуми одй хамчунон бо вазифаи сангини ташаккули хисси миллии шуравй дасту панча нарм мекарданд. Хамкавмони онхо дар Узбакистон хадафи мавчи тозаи узбаксозй вокеъ шуданд, ки як тархи фарогири давлати шувинисти Шароф Рашидов буд. Ононе, ки моил буданд дар Узбакистон бимонанд, водор мешуданд худро узбак номнавис кунанд, вагарна имкон дошт ба Точикистон табъид шаванд, чун бино ба таърифи давлати Рашидов аз Узбакистон, он чумхурй хонаи узбакхо буду бас. Миллигаройии точикй миёни нухбагон ( элита)-и хоким дар Точикистон ба хадде вопасмондаву заъиф буд, ки харгиз алайхи чиноятхои давлати Узбакистон ба гунае муковимат накарданд. Безории точикхо аз мучодила бо шувинисми узбакй боъиси натичагирии галати бархе аз пажухишгарон шудааст, ки гуё хуввияти точикй аслан вучуд надошт , то дар ин эътирозот моя бигзорад. Чон Макинлей ва Питер Кросс ин нуктаро ба нахви зер ташрех кардаанд:

« Ин бад-он маъно нест, ки хуввияти точикй вучуд надошт. Он вокеъан вучуд дошт ва замоне ки гуфтугуву тичорат бо хамсоягон ба равобити дутарафа бо Узбакистон, Киргизистон ё Афгонистони паштун табдил шуд, [ нишонахое аз хуввияти точикй ] буруз кард . Аммо дар холе ки, масалан, дар Лахистон (Полша) хуввияти лахистонй ба хадде неруманд буд, ки хамаи лахистонихоро дар давраи ихтилофот ба хам меовард , дар Точикистон хуввияти махаллии, масалан, хучандихои минтакаи Ленинобод метавонист онхоро бо узбакхо муттахид кунад, то алайхи точикхои манотики дигар пайкор кунанд.» (John Mackinlay, Peter Cross, Regional Peacekeepers: The Paradox of Russian Peacekeeping, p. 161).

Тахаввулоти баъдй нишон дод, ки набуд ё камбуди хисси махалгаройи танхо мухтасси нухбагони хучандй набуд . Давлати кунунии Точикистон хам, ки тавассути коршиносони махалгаройи «кулобй» унвон мешавад, бо такя бар химояти низомию сиёсии Узбакистону Русия алайхи точикони манотики дигар ба кудрат даст ёфт.

Чавонахои умед

Аммо бо вукуъи руйдодхои мухаййич дар минтакаи порсигуи хорич насиме аз умедворй аз Пардаи Оханин рахна кард ва то ба равшанфикрони миллигарои точик расид. Мусалламан дар миёни равшанфикрони точик ва кишрхои поинтари чомеъа афроде буданд, ки ба хуввияти миллии ростини худ арч мегузоштанд ва руъёи хамгаройи бо хамкавмони бурунмарзиашонро мепарвариданд.

« Ду руйдод дар соли 1979 худшиносии миллии точиконро шакл дод: ишголи Афгонистони хамсоя тавассути артиши шуравй ва инкилоби исломй дар Эрон. Дар миёни вохидхои низомии точикхо , ки карор буд, ки алайхи точикони Афгонистон бичанганд, эхсосоти пурчуши зиддишуравй буруз кард ва онхо дар бисёре аз маворид аз дастури мустакими хамла сарпечй мекарданд. Дар соли 1985 худуди хаштод сарбози точик ба хотири сарпечй аз шиллик (тирпарронй) ба суи хамтаборони точики афгонистониашон ё мусалмонони дигар кавмхои Афгонистон эъдом шуданд. Инкилоби исломй ба рахбарии мусалмонони мутаъассиби шиъа, ки низоми шаханшохии Эронро сарнагун кард, руи мардуми нисбатан гайримазхабии Точикистон таъсири камтаре дошт. Аммо бо вучуди ин, вукуъи инкилоби Эрон заминасозии мучаддади фарханги точикиро таквият кард ва бар алокаи мардум ба дини ислом, ки аз дербоз саркуб шуда буд, афзуд.» (James Minahan, Miniature Empires: A Historical Dictionary of the Newly Independent States, pp. 260-261).

Ишголи Афгонистон дар миёни миллигароёни точикистонй вокунишхои гуногунеро барангехт. Чумхурии Точикистон аслан ба манзури эчоди улгу (намуна)-е сусиёлистй барои порсигуёни хамсоя ташкил шуда буд, бо ин умед, ки дар сурати бурузи имкон ва фурсат сарзамини онхо низ ба каламрави шуравй замима шавад. Аз ин ру, дар миёни миллигароёни умдатан хашмгин афроди вокеъан хурсандро хам мешуд ёфт, ки мепиндоштанд лахзаи висоли дубора бо хамкавмонашон дар каронаи чанубии руд саранчом фаро мерасад. Поёни достон акнун барои мо равшан аст.

Шуру харорати зиддишуравй ва афгонистонгароёна замоне ба авчи худ расид, ки шуморе аз кухнасарбозон ва мутарчимони чанги Афгонистон, ки дар таркиби нерухои шуравй хидмат карда буданд, соли 1989 ва пас аз он дар Душанбе гувохиномахои худро оташ заданд.

1989

Соли 1989 дар торихи муъосири Точикистон соли бедории миллй махсуб мешавад. Дар он сол нахустин созмони гайрикумунистии миллигароён бо номи порсии ноб ва ормонгароёнаи « Растохез » ( ба маънии «эхё») поярезй шуд. Рахбарони ояндаи ин чунбиш дар раъси рохпаймойихое буданд, ки ба эътои макоми расмй ба забони аксарияти мардуми чумхурй мунчар шуд. Соли 1989 Конуни Забон ба тасвиб расид ва точикй (форсй)-ро ба унвони забони расмии давлат чойгузини русй кард.

Бар хилофи назари бархе аз нозирон, чунбиши Растохез махсур ба хеч минтакаи бахусуси Точикистон набуд. Рахбари он Тохири Абдулчаббор аз шимол буд, дар холе ки муъовинон ва аъзои хизб аз дигар бахшхои кишвар хам буданд. Гузашта аз ин, Растохез дар киболи махалгаройии шимолии хоким эъломи созишнопазирй кард.

« Рахбарони он равшанфикрони тахсилкарда ва муътарифан «гарбгаро» буданд... Растохез хамвора хостори поён додан ба «вафодорихои хонадонй, кавмй ва махаллй» буд , ки дар Хизби Кумунист ва рахбарии сиёсй реша давонда буд.» (Kathleen Collins, Clans and Regime Transition in Central Asia, pp. 151-152).

Лахзаи сардаргумй

Пайдоиши як чунбиши тезу тунди зиддимахалгаройи ва миллй махалгароёни точикро гофилгир кард ва онхо дар огоз саросема ба гузаштхое тан доданд. Аммо ба зудй махалгароён эътимод ба нафсро бозпас ба даст оварданд ва миллигароёнро акиб ронданд. Махалгаройи дубора чира шуд.

Нухбагони хоким бо суиистифода аз дурии физояндаи точикхо аз забони порсй тафсири расмии худ аз вожаи «растохез»-ро мунташир карданд, ки бино бар он, «растохез» ба маънои «киёмат» буд ва ин чунбиш талош мекард бо эчоди харчу марчу бесарусомонй киёмат бапо кунад.

Тазохуроти мусолиматомези мохи феврие (феврал)-и 1990 баногох ба харчу марче вокеъй табдил шуд; дору дастахои чинойи ба фурушгоххову истгоххо юриш бурданд, онхоро горат карданду ба оташ кашиданд. Бахманмохи хунин 25 кушта ва чандин захмй ба чо гузошт. Бад-ин гуна, пешдаромади чанги дохилй навохта шуд. Давлат созмони «Растохез» ва дигар гуруххои мухолифи тозатаъсисро ба тархрезии руйдодхои хунин муттахам кард ва кушид дубора кунтрули кишварро кабза кунад. Аммо дигар дер шуда буд.

( дунбола дорад )

Regionalism Vs Nationalism. Part 4 (Cyrillic Persian)