190408_region4

tajikistanweb.com

Махалгаройи – омили чанг?

Панч соли торихи муъосири Точикистон (1992-1997) олуда ба хун аст. Дар паи фурупошии Иттиходи Шуравй ва гусастагии иртибототи иктисоде пайваста, ки Точикистон дар он поинтарин раддаи ахамиятро ишгол мекард, чомеъа ба холати ошуфтагй расид.

Аммо бархе аз нозирон бар ин боваранд, ки хамоно анвоъи махалгаройии точикй буд, ки боъиси бурузи чанг шуд.

Дар баробари ин иддаъо метавон истидлол кард, ки дар авохири дахаи 1980 гуруххои мухолифи давлат (дастикам бештари онхо) таъаллукоти махаллй надоштанд. Таксимоти махаллй танхо пас аз он огоз шуд, ки кишвар ба гирдоби чанги дохилй галтидан гирифт. То он замон танхо як созмон бо унвоне махаллй, аммо ормоне миллй вучуд дошт бо номи «Лаъли Бадахшон».

Вале тайи он панч соли хунин созмонхои бисёре бо номхо ва ормонхои башиддат махаллй падид омаданд, ба монанди «Мехри Хатлон», «Эхёи Зарафшон», «Эхёи Ягноб», «Хисори Шодмон», «Эхёи Хучанд» ва гайра. Вожаи «эхё» ба маънии боззод ё таваллуди дубора хокй аз нигаронихои минтакахо дар солхои нооромист, ки гуё хар кадом ба танхойи мехостанд номуродихоро пушти сар бигзоранд ва дубора зода шаванд.

Чанги дохилй нуктаи заъфи умдаи точиконро ошкор кард ва миллате резро ба тиккахои резтар таксим кард; ормони миллии миллати тозаистиклол ба куллй фаромуш шуда буд. Хар навъ шакку гумоне дар мавриди заъфи хамбастагии миллй бардошта шуд. Гудозаи махалгаройи аз оташфишони чанг сарозер шуд ва чунбишхои миллигарое чун «Растохез»-ро, ки дастури корашон боззод ё эхёи миллй буд, на махаллй, гудохту мунхал кард. Бархе аз минтакахо ба фикри эъломи истиклол аз Душанбе уфтоданд.

Таъвизи накшхо

Ба гуфтаи Рашид Абдуллоев ва Умед Бобохонов, « [ дар хаволии мохи морс (март)-и соли 1992 ] намояндагони устони шимолии Ленинобод дар миёни чамъияти Кулоб, ки факиртарин минтакаи чануби кишвар буд, хаводороне ёфтанд. Бад-ин гуна ихтилоф ба мунокишаи кулобихо ва муттахидонашон бо намояндагони минтакахои шаркии Каротегин ва Бадахшон табдил шуд. Конуни созмонии аввалй Чабхаи Халкй ва рахбари сиёсии дигарй Хизби Нахзати Исломии Точикистон буд. » (The Challenge of Integration, by EastWest Institute, p. 393).

Харчанд миёни Чабхаи Халкй ва Хизби Нахзати Исломй намешуд хутути мушаххаси махаллй кашид, тасвири куллй хокй аз хамбастагии муттахидони кадимй – Кулоб ва Ленинобод алайхи минтакахои ракиб буд. Хатто шахрхои Хучанду Кулоб, ки хар ду дар як кишваранд, «бародаршахр» эълом шуда буданд.

« Аммо бо тачзияи ниходхои шуравй, ки ба ленинободихо имкон дод кунтрули ичтимоъиро тачруба кунанд, тавонойии дунёи зеризаминй (чинойи)-и кулобй дар басеч кардан (мобилизатсия)-и неруи хушунатомез сарнавиштсоз вокеъ шуд. Кулобихо, ки намунае аз гурухи мухофизакори факири вобаста ба режими пешин буданд ва дар кудрати он андаке сахм доштанд, мухолифи низоми чадид буданд, ки метавонист ба зиёни онхо тамом шавад.» (Barnett R. Rubin, Jack L. Snyder, Post-Soviet Political Order, p. 151).

Мархилаи нахусти чанг (1993) кулобихои хаводори кумунисмро сари кудрат овард ва ин «пирузй» бо такя ба химояти бедареги низомй ва сиёсии Узбакистон ва Русия муяссар шуд. Аз он ба баъд кудрат дар дасти хамин махал бокй монд, сарфи назар аз ин ки нухбагони ленинободй бо содалавхй умедвор буданд, ки рахбарони кулобихо кудратро ба рахбарии суннатии чанд дахсолаи ахири кишвар тахвил хоханд дод. Дар вокеъ, муттахидони кадимй таъвизи накш карда буданд : пеш аз нооромихо як намояндаи Кулоб дар раъси Шурои Вазирони хукумате хучандй карор дошт ва пас аз чанг хамин холат дуруст баръакс шуд ва дар шакли ворунаи худ то кунун хифз шудааст.

« Харчанд ин тагйир ба султаи хучандихо бар арсаи сиёсии Точикистон поён ниход, он ба маънои поёни махалгаройи дар кишвар набуд. Дар вокеъ, танхо тагйир ин буд, ки кудрат аз як минтака ба минтакае дигар мунтакил шуд. Аз он замон то кунун кудрат дар дасти кулобихо бокй мондааст . Дигар манотики кишвар , бо чанд истисно , аз мушорикат дар хукумати миллй канор монданд. Мухимтарин макомхои давлатй ва иктисодй ба кулобихо дода шуд .» (Nasrin Dadmehr in Robert Rotberg’s State Failure and State Weakness in a Time of Terror, p. 253).

Дар холе ки бисёре аз точикхо махалгаройиро ба унвони яке аз омилхои чанг кабул доранд, бархе истидлол мекунанд, ки махалгаройи наметавонист дар он мунокиша накши таъйинкунанда ва бунёдине дошта бошад, чун ба назари онхо, тарафхои даргири чанг бовархои идеулужики хоссе доштанд, ба гунае, ки як тараф хаводори кумунисм ва тарафи дигар исломгарову демукрот буданд . Ба бовари онхо, махалгаройи абзори кунтрули чанг буд, ки кумунистхои ру ба шикаст ва кудратхои хоричии дорои манфиъат дар чанг ба кор бурданд. Борнет Рубин ва Чак Снойдер мегуянд, ки ин тавзех метавонад ба хакикат наздиктар бошад. Аммо онхо талош мекунанд бо истифсори бештар то ба решаи ин мавзуъ бирасанд:

« Аммо боз хам ин нукта ба тавзех ниёз дорад, ки чаро мардум мустаъид ва пазирои кунтрул шудан буданд. Ин навъ тавзех мутаъаллик ба бархурди «холатй» бо низоъи хуввият аст. Дар холатхои ноамнй, ки фурупошии импротурии шуравй намунаи он буд, мардум ба хар навъ хамбастагии фархангй ва сиёсии мавчуду мухайё мечаспанд.» (Barnett R. Rubin, Jack L. Snyder, Post-Soviet Political Order, p. 145).

Миллигаройии дуругин

Чанги дохилии Точикистон намоише буд, ки руи сахнаи пасошуравй рафт ва паёмадхои хатарноки набуд ё камбуди худшиносии миллиро ба намоиш гузошт. Иллати он метавонад то хадди зиёде сиёсатхои зидду накизи шуравй дар Осиёи Миёна бошад, ки ба зиёни миллигаройии точикй миллигаройии турктаборон, ба вижа узбакхоро парвариш медод. Китоби «Мелоди Точикистон»-и Пол Берн бо банди зерин поён меёбад:

« Бо ин ки рохкори шуравй зохиран навъе аз хуввияти миллиро арза мекард, Маскав дар айни хол , шояд амдан (касдан) , сохтори махалгароёнаи кудратеро сохта буд, ки бо вахдати миллй сари ситез дошт. Эхтимолан хамин танокузхо монеъ аз табйин ва изхори миллигаройи шуданд, чун миллигаройи барои Маскав хушоянд набуд. Ва ин ин сиёсатхо баъдан окибатхои фачеъ дар пай доштанд, замоне ки масъулиятхои истиклоле ногахонй бар души кишваре ноомода хавола шуд.» (Paul Bergne, The Birth of Tajikistan, p. 134).

Давлати чадиди Точикистон, ки бо ваъдаи баркарории «сохтори конститутсионй (яъне кумунистй)» сари кудрат омад, ба зудй арзишхои кумунистиро канор гузошт. Эмомъалии Рахмон, рахбари режими нав, суфуфи Хизби Кумунистро тарк кард, то Хизби Халки Демукроти худаштро бисозад. Дар амал Хизби Кумунист аз доираи нуфуз берун монд ва хамрохони кумунисти Рахмон низ ба хизби чадид пайвастанд. Зохиран у зарурати эчоди сиёсати миллигароёнаро дарк кард, то битавонад бар кишваре вохиду муттахид хукм биронад, на ба кунфедеросиюни хонигарихои пароканда. Бад-ин гуна силсилаи Сомонй (819-992) бунёдгузори давлатдории точикон эълом шуд ва корзори густарда ва гарони таблиги Сомониён дар саросари кишвар рох уфтод. Тандиси шох Исмоъили Сомонй дар маркази пойтахт чойгузини Фирдавсй шуд. Пули миллии точикй хам аз « рубл » ба « сомонй » тагйири ном кард . Раисичумхурй хам бо хазфи пасванди русии «- ов» аз номи хонаводагиаш «Рахмон» шуд.

« Зикри ин нукта мухим аст, ки таблиготи миллигароёнаи Точикистон хадафе дигар дошт ва он вокуниш ба хатти машйи хасмона ва зиддиточикистонии Узбакистони хамсоя буд. Хукумати Точикистон мехост ононеро хадаф карор дихад, ки мункири инсичом ва ягонагии точикхо ба унвони миллат буданд, то зарурати мавчудияти як давлати точикистониро собит кунад.» (Nasrin Dadmehr in Robert Rotberg’s State Failure and State Weakness in a Time of Terror, p. 253).

Аммо ин корзори таблиготй ба хотири зидду накиз будани сиёсати «миллигаройи»-и давлат калбхо ва зехнхои мардумро ба даст наовард. Дар хама чо дар канори тасвири Исмоъили Сомонй мешуд акси раисичумхурии кунуниро дид ва монандии занандаи ин ду тасвир ба хадафи вокеъии корзори таблиготй ишора мекард, ки чизе беш аз кеши шахсияти як хокими дигар набуд. Дар канори инхисори сиёсй ва иктисодии Кулоб бартарии фархангии ин шахр низ аз хар рохи мумкин таблиг мешавад. Точикистон 2700-солагии ин шахрро чашн гирифт – торихе, ки каблан аз он хабаре набуд ва акнун Кулобро дар чойгохи бостонитарин шахри кишвар нишондааст.

Норохатии махалхои дигар, ки тавассути режим нодида гирифта шуда ё тард шудаанд, дар амал аз мизони эътибори давлат ба унвони як давлати миллй костааст. Таъкидхои ошкору пинхони режим бар решахои минтакайии худ мардумро беш аз пеш аз давлат бегонатар мекунад.

Миллигаройии дифоъй

Ин дар холест , ки кишваре чун Точикистон бо ин хама ракиб ва муттахиди андак дар атроф ба миллигаройии ростини миёнарав, аклонй ва дифоъй ниёз дорад. Он гуна ки Ёкув Руъи дар китоби “Уруосиёи мусалмон: меросхои мутахосим” менависад: “барои нахустин ё охирин бор нахохад буд, ки миллигаройии дифоъй метавонад чун сипаре алайхи бегонагон заминасози якпорчагии миллат бошад.”

Ба ин навъ миллигаройи метавон танхо дар сурате даст ёфт, ки нухбагон (элита) - и хоким сиёсатхои худро бознигарй кунанд ва шоистасолориро чойгузини вафодории минтакайи кунанд ва дидгохи танги махалгароёнаро канор бигзоранд. Бо милюнхо мардуми хашмгин ва муште тарафдор наметавон миллат сохт. Барои бисёре аз мардум хуввияти точикй фаротар аз марзхои чумхурй меравад ва онхо наметавонанд интизороти худро бо сиёсатхои режим танзим кунанд.