Манси
Мехротра
Руди Панч марзи табиъии миёни Афгонистон ва Точикистон аст. Афгонистон бо Точикистон наздикии кавмй дорад ва дар он кишвар низ чамъияти кобили таваччухи точик ба сар мебаранд. Торих нишон додааст, ки Афгонистони бесубот накши тахтаи ширча (париш)-е ба суи бесуботии маданй ва сиёсй дар Точикистонро дорад.
Ахамияти жеустротежики Точикистону Афгонистонро метавон дар торих радёбй кард. «Бозии бузург»-и миёни Русия ва Хинди Бритониёйи дар садахои 19 ва 20 намунаи боризи он аст. Гуфта мешавад, ки шуриши
«
босмачихо
» (1924-1928)
аз химояти Афгонистон ва Хинди Бритониёйи бархурдор буд.
(
Ба
гуфтаи
Ахмад
Рашид
, «
босмачй
»*
чунбиши
"
бек
"
махсуб
мешуд
,
ки
иборат
буд
аз
кишоварзони озоду чирикхои кабилайи, ки ормонхои миллигароёна ва исломй доштанд ва панчох сол баъд аз он шуришиёни Афгонистон бо номи «мучохидин» хамин ормонхоро пайгирй карданд
»). «
Босмачихо
»
аз
пойгоххои
худ
дар
Афгонистон
ба
Артиши
Сурх
хамла
мекарданд
ва
кунтрули минтакахое дар Точикистон, ба вижа дар устони Бадахшонро ба даст оварда буданд.
Дар паи фурупошии Иттиходи Шуравй торих такрор шуд. Бо сукути хукумати эътилофии (кутохмуддати) исломй-демукротики Точикистон дар соли
1992
Хизби Нахзати Исломии Точикистон (ХНИТ) аз дасти сиёсати хасмонаи Эмомалии Рахмон алайхи мухолифон ба Афгонистон панох бурд. Тайи давраи чанги дохилй макарри аслии нирухои мухолифон дар Афгонистон буд.
Мухолифони
исломй аз Афгонистон ба нерухои давлатии Точикистон ва марзбонони Русия борхо тохтанд. Дар ин хамлахо ба онхо муздурони хоричй хам ёрй мекарданд. Сангак Сафаров, рахбари шибхинизомиёни Чабхаи Халкй, ки Рахмонро дар соли 1992 сари кудрат овард, дар мохи феврие (феврал)-и 1993 гуфт, ки «нерухои давлат худуди 70 муздури хоричиро боздошт карданд, ки аз чумлаи мучохидони афгон, мардуми Кафкоз ва шуморе аз донишчуёни офрикойи буданд.» Ин муздурони хоричй на танхо дар катлу гаравгонгирии марзбонони рус даст доштанд, балки амнияти убуру мурури размандагони мухолифони точикро низ аз замину хаво таъмин мекарданд.
Мухолифони точик аз миёни пойгоххои низомии худ дар Афгонистон Толуконро ба унвони макарри Хизби Нахзати Исломй баргузиданд, ки тахти кунтрули Ахмадшохи Масъуд, рахбари низомии Чабхаи Муттахидаи Исломии Начоти Афгонистон буд. Гузориш
шуда
буд
,
ки
пойгохи
дигаре
дар
минтакаи
Кундуз
(
Кухандиж
)
мавриди истифодаи пайкорчуёни араб буд. Онхо
мутасаддии барномахои идеулужику мазхабй ва шояд омузиши низомй буданд.
Хадамоти сиррии Точикистон борхо паёмхои ирсолии мухолифонро гирифта буданд, ки хокй аз омодагихо барои анчоми амалиёти теруристй алайхи рахбарии Точикистон буданд. Гузоришхои мукарраре хам дар бораи кашфи анборхои пинхони чангафзору мухиммоти чангй дар минтакахои кухистонии марзи миёни ду кишвар пахш шуда буд. Мучохидин
ба
минтакаи
такрибан
дастнораси
Каротегини
Точикистон
хам
рахна карда буданд. Хамчунин
чандин
гурухи
чирикии
мухолифи давлат дар кухистони дастнораси Помир, ба вижа дар нохияхои Тавилдара ва Дарвоз фаъъолият мекарданд. Дар
айни
хол
бояд
гуфт, ки ин гуруххо нисбатан хурд буданд ва бештари онхо аз химояти мардуми махаллй бархурдор набуданд.
Рузи 8 десомбри 1992 гузориш шуд, ки се болгард (вертолёт)-и Нируи Хавоии Афгонистон вориди харими хавоии Точикистон шуданд ва дар рустои Айвоз фуруд омаданд. Ин болгардхо 50 то 60 тани мусаллахро дар минтака пиёда карданд, то алайхи нерухои рус ва давлатй бичанганд.
Замоне ки Толибон бар Афгонистон чира шуданд, Ахмадшохи Масъуд ба Точикистон панох бурд. Бино ба навиштаи Независимая Газета
,
хузури хавопаймохои Масъуд дар минтакаро як диплумоти омрикойии мукими Точикистон низ таъйид карда буд. Хамин рузнома навишта буд, ки «Мардуми Кулоб ошкоро нигарони хамлаи хавоии эхтимолии Толибон бар шахранд, чун сарбозони душмани онхо дар минтака мустакар шудаанд.» (Независимая Газета, 1997).
Бовари голиб бар ин аст, ки ба дунболи пирузии Толибон дар Афгонистон Хизби Нахзати Исломии Точикистон пойгоххои худ дар он кишварро таътил кард. ХНИТ дар баробари Толибон мавзеъи бетарафонае гирифт, чун афроди он хамчунон дар минтакахои ошуфтаи Афгонистон буданд.
Гузоришхое
хам
пахш
шуд
,
ки
иддаъо мекард, мумкин аст мухолифони исломй бо чунбиши Толибон дастбаяке кунанд то набарди худ алайхи давлати Точикистонро
идома диханд, чун исломихо хам аз суи Эрон ва хам аз суи Чабхаи Шимоли Афгонистон тахти фишор буданд, ки бо давлат муросо кунанд
.
Эрон
ва
Чабхаи
Шимол
нигарони
пешравихои
Толибон
буданд
.
Аммо
ба
гуфтаи
Оливер
Роа
,
чанд
масъалаи
мухимме
вучуд
дошт
,
ки
эхтимолан
намегузошт
мухолифони
точик
бо
Толибон
наздикй
чуянд
ва
набуди
афроди
точику
узбак
дар
суфуфи
онон
аз
чумлаи
хамин
масоил
буд
.
Дудигар
,
хатто
агар
бархе
аз
рахбарони
исломиёни
точик
моил
ба
наздикй
бо
Толибон
буданд
,
аммо
медонистанд
,
ки
руйкарди
тундравона
ва
каробат
бо
чунбише
чун
Толибон
дар
чомеъаи
нисбатан
гайримазхабй
ва
миёнарави
Точикистон
вокуниши
мусбате
ба
бор
нахохад
овард
.
Бо
таваччух
ба
марзи
тулонии
миёни
ду
кишвар
,
Афгонистон
ба
мухолифони
исломй
ин
имконро
дод
,
ки
чихатгирии
бухрони
Точикистонро
таъйин
кунанд
.
Хамёрй
миёни
мухолифони
точик
ва
мучохидони
афгонистонй
ба
тасхил
(
осонтар
кардан
)-
и
кочоки
фаромарзии
маводди
мухаддир
ва
чангафзор
мусоъидат
мекард
.
Афзун
бар
ин
,
хамкории
танготанг
бо
мучохидон
боъис
шуд
,
ки
дар
миёни
точикони
Точикистон
низ
исломи
тундрав
хаводороне
пайдо
кунад
ва
бад
-
ин
гуна
рох
барои
иъодаи
тадричии
исломи
родикол
ва
ниходина
шудани
исломи
сиёсй
дар
минтака
хамвор
шуд
.
Аммо
бо
ин
ки
мусалмонони
точик
бо
ихвони
мусалмони
худ
дар
саросари
чахон
эхсоси
наздикй
мекунанд
,
дар
дохили
кишвар
онхо
бар
мабнои
тафовутхои
кавмию
минтакайи
хануз
парокандаанд
.
Гузашта
аз
мулохизоти
амниятй
,
Точикистон
барои
рох
ёфтан
ба
бандархои
Эрон
ба
кумаки
Афгонистон
ниёз
дорад
.
Акнун
се
пуле
,
ки
бар
фарози
руди
Панч
сохта
шудааст
,
ин
имконро
вокеъитар
кардааст
.
Афзун
бар
ин
,
Афгонистон
хамчунин
метавонад
масири
судури
барки
Точикистон
ба
чануби
Осиё
ва
Эрон
бошад
.
________________
*
Босмачй
як
истилохи
тахкиромези
туркист
ба
маънои
«
рохзан
»
ё
«
горатгар
»,
ки
Артиши
Сурх
дар
мавриди
мухолифони
Иттиходи
Шуравй
дар
Осиёи
Миёна
ба
кор
мебурд
.
Ёддошти tajikistanweb.com:
Манси Мехротра чуёи мартабаи фавки лисонс дар Донишгохи Чавохирлаъл Нехруи шахри Дехлии Нави Хиндустон аст.
