tajikistanweb.com
Ба
гузориши
хабаргузорихо
,
вазирони
хоричаи
Точикистон
,
Эрон
ва
Афгонистон
дар
Душанбе
гирди
хам
омадаанд
,
то
дар
бораи
масоили
сиёсй
,
хамкорихои
фархангй
ва
илмй
ва
роххои
таъмики
хамкорихо
дар
заминаи
тарххои
муштарак
миёни
се
кишвари
порсигу
табодули
назар
кунанд
.
Харчанд
тафовутхои
минтакайии
забони
муштараки
ин
се
кишвар
расман
шиносойи
шудааст
(
точикй
,
форсй
,
дарй
),
истинод
ба
ин
сегонаи
порсигу
ба
унвони
«
кишвархои
форсизабон
»
як
амри
маъмулист
.
Далели
он
ба
хадди
кофй
равшан
аст
:
алорагми
талошхои
фаровони
чунбишхои
сиёсии
мушаххас
барои
таксими
порсизабонон
ба
се
гурухи
чудогонаи
забонй
,
забони
порсии
хар
се
кишвар
хамчунон
дар
миёни
онхо
кобили
фахм
аст
.
Бар
хилофи
хамоишхои
кишвархои
туркзабон
,
дар
дидорхои
форсизабонон
ба
мутарчим
ниёзе
нест
.
Навиштаи зер нигохест ба далелхои таксими маснуъии се гуиши як забони вохиди порсй.
Хатто дар дахаи 1920-и мелодй номи расмии роичтарин забони Вароруд, Афгонистон ва Эрон вохид буд: форсй (порсй). Танхо дар соли 1928 буд, ки хукумати шурохо номи онро ба «точикй» тагйир дод, дар холе ки дар Эрону Афгонистон он хамчунон «форсй» хонда мешуд. Зохиршох – подшохи паштуни Афгонистон дар соли 1964 по ба пои Шуравй гузошт ва барои дурй чустан аз порсии Эрон номи забони асосии кишварашро
«
дарй» гузошт.
Зиёни аксарият будан
Бино ба
дарки Столин аз мафхуми «миллат», танхо ононе, ки забон ва сарзамини муштараке доранд, як миллати вохид буда метавонанд. Аммо хамин дидгох хам мубтанй бар як назарияи печидатари сиёсй буд. Оливер Руо, ховаршиноси машхури фаронсавй дар тавзехи ин мавзуъ менависад: «Ракибони билкувваи Шуравй дар Кафкоз Туркия ва дар иртибот бо Озарбойчону Точикистон Эрон буданд. Рахбарони Шуравй ба он даста аз гуруххои кавмй илтифот мекарданд, ки дар фаросуи марзхои шуравй дар акаллият карор доштанд
ва ин руйкард дар паи истикрори давлати Отатурк дар Тукрия ва Шох (Ризошохи Пахлавй
-twc)
дар Эрон бештар шуд. Чун сиёсатхои хар ду нохушнудии гуруххои забонии кучактар дар он кишвархоро барангехта буд.
Аз ин ру макомоти Шуравй тасмим гирифтанд ба озарихо, туркманхо, курдхо ва лазхо илтифот кунанд ва ба порсхову туркхо латма бизананд. Чун дар берун аз марзхои Иттиходи Чумхурихои Шуравии Сусиёлистй хеч кишвари озарй, туркманй ё узбакй вучуд надошт, тавсеъаи ин хуввиятхои миллй ба манфиъати Маскав буд.»
(Oliver Roy, The New Central Asia: The Creation of Nations).
Мазийяти
доштани
аксарияти
бузурги
порсигу
дар
берун
аз
марзхои
Иттиходи
Шуравй
ба
маншаъи
нокомихои
баъдии
порсиёни
Осиёи
Миёна
табдил
шуд
.
Дар
натича
,
Точикистон
дар
соли
1924
ба
унвони
як
чумхурии
худмухтор
дар
таркиби
Узбакистон
падидор
шуд
ва
дар
соли
1929
ба
макоми
чумхурии
тамомъайёри
шуравй
расид
,
бахшхои
мухимми
форсизабони
минтака
дар
марзхои
он
вокеъ
нашуд
ва
марказхои
торихии
порсиёни
Осиёи
Миёна
–
Самарканду
Бухоро
–
ба
Узбакистон
такдим
шуд
.
Аз
Чумхурии
Худмухтори
Точикистон
хатто
як
шахри
ободро
дарег
доштанд
,
ба
гунае
,
ки
маркази
идории
он
дар
рустои
Душанбе
шакл
гирифт
.
Томас
М
.
Леонард
дар
китоби
«
Донишномаи
чахони
ру
ба
тавсеъа
»
менависад
: «
Шахри
мунзавии
Душанбе
,
ки
замоне
махалли
як
бозори
хурд
буд
,
ба
мазоки
равшанфикрони
точик
намесохт
ва
набуди
онхо
дар
чумхурии
навпо
тавсеъаи
Точикистонро
боздошт
ва
барои
солхои
дароз
ба
танишхои
миёни
точикхову
узбакхо
доман
зад
.»
Хамин
тафсири
столинй
аз
мафхуми
«
миллат
»
заминаи
шукуфойии
понтуркизмро
фарохам
кард
,
ки
кабл
аз
сайтараи
Артиши
Сурх
бар
минтака
аз
Туркияи
Усмонй
содир
шуда
буд
. «
Барои
намуна
,
чун
гуиши
форсизадаи
Тошканд
(
ё
туркии
шаркй
)
дар
макоми
забони
меъёри
узбакй
карор
гирифта
буд
,
узбакхо
(
ки
ба
хар
хол
дасти
боло
доштанд
)
ба
содагй
иддаъо
мекарданд
,
ки
забони
точикони
Бухоро
хам
дар
вокеъ
як
гуиши
узбакй
(
туркитабор
)
аст
,
ки
унсурхои
порсии
бештаре
дорад
.» (David I. Kertzer and Dominique Arel, Census and Identity).
"Точик" ба унвони миллат
Бархе
аз донишварон бар ин боваранд, ки таъсиси Чумхурии Шуравии Сусиёлистии Точикистон метавонад бо набардхои талхи кудрат миёни точикхо ва паштунхои Афгонистон дар он давра пайванд дошта бошад. Баччаи Сакко (Хабибуллох Гозй) – амири точики Афгонистон пас аз салтанате кутох дар соли 1929 тавассути паштунхо сарнагун шуд.
Шояд хамин руйдод макомоти шуравиро барангехт, ки дар хамон сол ба Точикистон макоми чумхурии тамомъайёрро эъто кунанд ва бад-ин гуна ба точикхои Афгонистон як рохи дигари доштани кишвари худ аз тарики пайвастан ба Иттиходи Шуравиро нишон диханд.
Макомоти шуравй пас аз ихтироъи «забони узбакй» (ки каблан бо номи «туркии чагатойи» шинохта мешуд) дастбакори офаридани «забони нав»-е барои Точикистон шуданд. Аммо дар ин чо онхо бо муъаммои сарбастае рубару шуданд, чун фархангу забони порсй ба монанди фархангу забонхои туркитабор набуд, ки русхо онхоро «каблан акибмонда» тавсиф мекарданд ва бовар доштанд, ки барои «кабилахои вопасмонда» забону фарханг месозанд.
Забону фарханги порсй дар минтака пешрафтатарин ва бостонитарин ба шумор меомад. Равшанфикрони порсизабони Осиёи Миёна ба монанди Садриддин Айнй
комгор шуданд, ки «форсй»-ро ба унвони забони расмии Чумхурии Худмухтори Точикистон бар курсй биншонанд
,
аммо ин ном бо хадафхои русхо созгорй надошт ва ин забон дар соли 1928 ба «точикй» тагйири ном кард. Яъне
бар мабнои сиёсати миллатсозии Столин,
ба яке аз мутародифхои вожаи «порс» ё «эронй»
(
яъне «точик») макоми расмй дода шуд.
Истилохи «точик» то кунун равшану возех нест, чун «точикхо» хам дорои вижагихои фархангй ва кавмие хастанд, ки порсизабонони Эрону Афгонистон доранд. Танхо ахиран бархе аз пажухишгарони рус ва гарбй пешниход кардаанд, ки хуввияти точикй бар мабнои таркибе аз забону мазхаб сохта шавад. Ин дидгох хар порсизабони мусалмони сунниро «точик» медонад.
Аммо ин назария хам наметавонад хуввияти кавмии точиконро ба таври равшану дакик мушаххас кунад, чун забони модарии хамаи точикхо порсй нест ва бархе аз точикхо на суннианду на мусалмон. Аз суи дигар, хамаи порсхои мусалмон худро «точик» наменоманд.
«
Дар кул, мушкили таъйини хуввияти точикй монеъи аслие дар ростои эчоди хисси кавии миллигаройии точикй дар миёни мардуми Точикистон аст. Аз бисёре чихот, ин нукта хамчунин аз далелхои мондагории вафодории кавии минтакайи (махалгаройи) аст, ки раванди миллатсозиро дар Точикистони пасошуравй бисёр сахт кардааст.»
(Thomas M. Leonard, Encyclopaedia of the Developing World).
Ин
муъаммо
зодаи
миллатсозии
маснуъии
шуравй
аст
,
ки
як
вожаи
хаммаънои
«
эронй
»
ё
«
порс
»-
ро
ба
унвони
номи
«
миллати
чадид
»-
и
порсхои
Осиёи
Миёна
баргузидааст
.
Зоиши
алифбохои
«
точикй
»
Ба
манзури
таъмики
«
тафовути
точикхо
»
аз
дигар
порсигуён
дар
берун
аз
марзхои
Иттиходи
Шуравй
як
сол
пас
аз
он
(1929)
Маскав
алифбои
форсии
арабиро
низ
мансух
кард
.
Мехдии
Маръашй
дар
китоби
«
Мутолеъоти
порсй
дар
Омрикои
Шимолй
»
менависад
: «
Онхо
нахуст
хатро
ба
лотин
иваз
карданд
