290308_axed3

tajikistanweb.com

Паштунсозй ба шеваи столинй

Он гуна ки каблан зикр шуд , паштунсозии Афгонистон бозтоби мубамуи узбаксозй дар манотики васеъи Осиёи Миёна аст , бо ин тафовут , ки гардонандагони он аз кавмхои мутафовит буданд . Узбаксозй хамрох бо унсури кавии руссозй барои тазъифи забони порсй дар Осиёи Миёна ва дур кардани он аз порсии бурунмарзй тархрезй шуда буд . Дар холе ки паштунсозиро гуяндагони як забони заъифи эронии шаркй ( пашту ) ба зиёни дигар забонхои роич дар Афгонистон рох андохтаанд . Хадафи умдаи онхо хам порсй аст , чун он хамчунон забони муъоширати байни аквоми кишвар аст ва дар саросари кишвар , ба чуз аз шахракхои бисёр дурдаст , кобили фахму такаллум аст .

Ба гуфтаи И.М. Оранский (1977), порсй то соли 1933 танхо забони расмии Афгонистон буд, «аммо дар чараёни дахаи 1930 чунбише барои тарвич ва иртикои макоми пашту ба унвони забони расмй огоз гирифт.» (Ulrich Ammon, Sociolinguistics).

Пешохангони ин раванд аз хонадони салтанатии Мусохибон буданд, ки мехостанд аз рохи касри макоми мухимтарин забони ин кишвар (порсй ) забони махаллии паштуро фарогир кунанд . Аммо имкони тавсеъаи пашту дар замоне кутох вучуд надошт ва ин хакикат монеъ аз парвози баланди андешахои паштунгароён шуд. Бо вучуди ин, онхо комгор шуданд то андозае ба пайкари порсй осеб расонанд ва мавозини порсии Афгонистонро ба хам бизананд. Tajikistanweb каблан бар мабнои тахкики асноди махрамонаи пешини Омрико чузъиёти ин мавзуъро баррасй карда буд . Он чи ин чо меояд, чузъиёти бештари фароянди паштунсозй ва мушохидоти мухталиф аст, ки тасвирро комилтар хохад кард ва миёни ду чунбиши зиддипорсй дар ду суи руди Ому хутути мувозй хохад кашид.

Эчоди «забоне нав» дар Афгонистон

Зохиршох – подшохи паштуни Афгонистон (1933-1973) хамон нигаронихоеро дошт, ки хукумати шурохо дар дахаи 1920 эхсос мекард. У хам нигарони афзоиши нуфузи фархангй ва сиёсии Эрон дар минтака буд ва дар натича тасмим гирифт дар соли 1964 номи забонро аз «форсй» ба «дарй» тагйир дихад, ки як мутародиф ( синомним)-и адабй ва сифати забони порсист, ба маънои «дарборй». Бад-ин гуна раванди чудойии порсй ба таври зохирй ба сар расид ва чахонро шохиди яке аз масхаратарин хакоики забоншинохтии рузгор кард: се «миллат» ба се «забон» харф мезананд, ки хар кадом номи хосси худро дорад (форсй, точикй, дарй), аммо боз хам гуяндагони онхо хамдигарро ба хубй мефахманд. Бо хамин ривол икдомоти идорй анчом шуд, то 50 дарсади хамаи матолиби мунташира дар кишвар ба забони пашту бошад.

Сорбонхои корвони бегонасозии порсии Афгонистон низ ба монанди Осиёи Миёна гайриточикхо буданд. Хатто тозатарин мавриди мучозоти рузноманигорон ба хотири корбурди вожахои порсй тавассути як вазири паштун (Абдулкарими Хуррам) сурат гирифт. Хуррам бобати нуфузи «гайриисломй»-и забони порсии Эрон бар «дарй»-и Афгонистон асабонй шуда буд, дар холе ки гуяндагони ростини забони порсй дар Афгонистон бо изхори эътироз ба вазири фарханг бар ягонагии «дарй» ва порсии Эрон таъкид мекарданд. Яъне гайрипорсхо (паштунхо) номи забонеро иваз карданд, ки ба таври зотй ба онхо таъаллук надорад ва то кунун талош мекунанд як порсии худсохтаро бо номи «дарй» бар кишвар тахмил кунанд. Ин тасвир ба шиддат ёдовари руйдодхои Осиёи Миёна дар даврони шуравист.

Истилохоти «хамагонй»-и пашту

Мехдии Маръашй дар китоби «Мутолеъоти порсй дар Омрикои Шимолй» бо ручуъ ба дахаи 1960 менависад:

« Харчанд мизони савод ба забони пашту дар он давра бисёр андак буд ва пашту хамин холо хам аз порсй акиб аст, шуморе аз ниходхо ба забони пашту номгузорй шуданд ва хама муваззаф шуданд, сарфи назар аз забони модариашон, масалан, ба « донишгох» «пухантун» бигуянд, то забони расмии «дарй» аз «форсй» фосила бигирад.»

Истилохоти «хамагонй»-и пашту ба монанди пухантун, пуханзай ( донишкада), саранволй ( додситонй) , ругтун ( бемористон) ва гайра аз бидъатхои Пашту Тулана ( Фархангистони пашту) буд, ки соли 1936 поярезй шуд. Ин фархангистон аз ихтиёри фавкуоъодаи тахмили истилохоту вожагон бар хамаи забонхои роич дар Афгонистон бархурдор буд, дар холе ки муъодили он вожахо дар забоне чун порсй аз дербоз вучуд дошт. Яке аз хадафхои ин ниход сунъ (сохтан)-и тафовутхои хар чи бештар миёни « дарй» ва порсии Эрон буд. Дар хамон сол забони пашту ба унвони забони омузишй бар мадрасахо тахмил шуд, харчанд дар нихоят тавфики чандоне надошт.

« Мушкили дигар (-и раванди паштунсозй) равшанфикрон ва дарбориён буданд, ки ба забони порсй – забони суннатии фарханги кишвар харф мезаданду менавиштанд. Паштуи худи Зохиршох ибтидойи ва нокис буд .» (Gilles Dorronsoro, Afghanistan: Revolution Unending, 1979-2002).

Ба гуфтаи Амини Сайкал , « дар миёнахои дахаи 1960 талошхои пуртобу табе чихати сохтани адабиёте ба забони пашту бар пояи лахчаи чанубй (Пактиё) сурат гирифт. Фаварони ногахонии навиштахо дар мачаллаи бонуфузи «Кобул»-и Фархангистони Афгон , ки голибан нависандаашон шувинисти паштун Риштин (раиси Пашту Тулана – twc) буд , паштуро ба унвони забоне, ки дар сарзамини Афгонистон бор омада ва ба камол расидааст ва садсолахо пеш аз вуруди ислом дар ин марзу бум вучуд доштааст, месутуд ва меафзуд, ки ин забон баъдан тавассути кишваргушоёну хокимони ситамгари мухталиф саркуб шуд.» (Amin Saikal, Modern Afghanistan: A History of Struggle and Survival). Иддаъохои мушобехе алайхи забони порсй дар Осиёи Миёна низ шудааст .

Сиёсати шувинистии паштунсозй дастури кори фарогире дошт. Тайи солхои 1950 ва 1960 артиши Афгонистон маъмулан паштунхои шаркй ва гилзойиро ба омузишгоххои низомй мепазируфт, чун давлат мехост бо истифодаи абзорй аз онхо паштунсозии кишварро шитоб бибахшад. Дар дахаи 1970 аксарияти мутлаки афсарони чавон паштун буданд. Хазорахову узбакхо дигар аслан ба артиш рох намеёфтанд.

Тайи давраи хасмонатари ин раванд дар дахаи 1970 пахши барномахои родюйи ба забонхои махаллй катъ шуд.

Дар миёнахои дахаи 1970 хафтод дарсади макомоти баландпояву мутавассити Афгонистон дар силсиламаротиби маданиву низомй паштун буданд (Amin Saikal, Modern Afghanistan: A History of Struggle and Survival).

Дар кишвари чандкавмие чун Афгонистон сиёсати шувинистии паштунсозй мутмаиннан бар танишхои кавмй меафзояд. Он гуна ки як нависандаи шуравй навиштааст, «сиёсати паштунсозй... пеш аз хама ба паштунхо имтиёзоти мушаххасе медод ва сипас ба ононе, ки ин забонро хуб фаро гирифта буданд.»

Зохиран ин фароянд бо омадани Карзай ба кудрат дубора чон гирифта ва Вазорати фарханги Афгонистон ба унвони мухаррики паштунсозии кишвар чойгузини Пашту Тулана шудааст.

Аммо порсй хамчунон порсист

Бо вучуди талошхои фаровони нирухои истеъморй ва шувинист забони порсй ба се забони мучаззо бахш нашуд. Порсй хамчунон забони аслии мардуми хар се кишвари порсигу аст. Порсизабонон ба «хуввияти чудогонаи дарй ва точикй» ахамияти чандоне коил нестанд. Расонахои чахонй ин се кишварро «чомеъаи порсизабон» меноманд. Забони порсй хамчунон дар дигар бахшхои Осиёи Миёна, чануби гарби Осиё ва Халичи Форс забони милюнхо тани дигар аст. Ва ин забон манбаъи вожасозии дигар забонхои минтака аст.

Мехдии Маръашй муътакид аст, ки ин забонро дар кул хануз чун «форсй» (порсй) мешиносанд. Аммо акнун, ки порсигуёни Точикистон «ахамияти истиклоли гайримунтазираашонро дармеёбанд ва бо хамсоягони порсигуяшон тачдиди равобит мекунанд, дар айни хол бо як муъодила рубару хастанд. Оё хатти сирилликро бояд хифз кард ё дабира (хатт)-и порсии арабй бояд чойгузини он шавад? Бо мондагории хатти сириллик точикхо дар пайванди дубора бо чомеъаи торихиашон ноком хоханд шуд, дар холе ки ин танхо чомеъаест, ки ба руи точикон комилан боз аст. Аммо агар онхо ба хатти порсии арабй баргарданд, мачбуранд аз точикизабонони Самарканд, Бухоро ва бокии Осиёи Миёна бибуранд. Хеч саршумории мувассаке аз дигар порсизабонони Осиёи Миёна дар даст нест, аммо шумори онхо мутмаиннан метавонад бо теъдоди порсизабонони худи Точикистон баробар бошад!» (Mehdi Marashi, "Persian Studies in North America").

Ин рузхо шуморе аз донишварони Точикистон низ расман хостори бозгашт ба дабираи порсии арабй шудаанд, чун ба бовари онхо алифбои сириллик Точикистонро гирифтори бухрони фархангй карда ва дастрасии точикон ба навиштахои порсии хорич аз кишварро махдуд кардааст. Ба назар мерасад, ки бозгашт ба алифбои порсии арабй танхо рохи амалй ва гурезнопазири берун кашидани порсии Осиёи Миёна аз инзивои дерина ва хифзу тавсеъаи он аст.

Нишасти ахири вазирони хоричаи кишвархои порсигу дар Душанбе ва барномаи онхо барои поярезии иттиходи кишвархои порсизабон дар Русия нигаронихоеро барангехтааст. Независимая Газета, чопи Маскав, менависад: «Эрон Точикистонро чузъе аз «Эрони Бузург» медонад. Ру овардани Душанбе ба Техронро метавон бо конуни жеупулитикии тамоюли унсури камзур ба суи унсури пурзур тавзех дод. Гузашта аз ин, онхо мардумони хамтаборе хастанд, ки забон, фарханг ва торихи муштарак доранд.»

Он гуна ки Лена Чонсон дар китоби «Владимир Путин ва Осиёи Миёна» (2004) менависад, чихатгирии мучаддади Точикистон ба суи мардуми хамтабораш дар оянда комилан мантикй чилва мекунад:

« Аз огоз ба назар мерасид, ки Точикистон бо забони порсиаш дар миёни кишвархои туркизабони Осиёи Миёна ва дар мучовират бо шимоли Афгонистон, ки бахши азиме аз хамтаборонаш он чо ба сар мебаранд, аз зарфияти билкувваи тагйири чихатгирии сиёсати хоричй ва дур шудан аз Русия дар оянда бархурдор аст.»